Medicijnen en erectieproblemen: welke groepen, en hoe sterk het bewijs is

Het korte antwoord

Ja, een aantal groepen medicijnen kan de erectie verminderen. Thuisarts.nl noemt sommige bloeddrukverlagers, waaronder plaspillen als hydrochloorthiazide en spironolacton, middelen tegen depressie en angst, middelen tegen psychose, kalmeringsmiddelen en middelen tegen plasklachten zoals finasteride.

Hoe groot het effect is, verschilt sterk per groep. Bij sommige antidepressiva gaat het om een groot deel van de gebruikers, bij de meeste bloeddrukverlagers om weinig meer dan bij placebo. Daar komt een effect bij dat niets met de werkzame stof te maken heeft.

Eén regel geldt voor alle groepen: stop nooit zelf. Bespreek het met uw arts of apotheker.

Bloeddrukverlagers: minder vaak dan gedacht

De beste langetermijnstudie is de Amerikaanse TOMHS-studie: 902 mensen met een licht verhoogde bloeddruk, dubbelblind verdeeld over placebo of een van vijf middelen. Alleen de plaspil chloortalidon gaf in de eerste twee jaar duidelijk vaker erectieproblemen: 17,1 procent tegen 8,1 procent bij placebo. Na vier jaar was dat verschil niet meer significant. Bij acebutolol, een bètablokker, en bij amlodipine en enalapril lag het niveau gelijk aan placebo.

Een analyse van vijftien gerandomiseerde studies met samen meer dan 35.000 deelnemers vond bij bètablokkers een kleine toename van seksuele klachten: één extra melding per 199 behandelde mensen per jaar. De auteurs concludeerden dat het gangbare beeld van veel seksuele bijwerkingen niet door de studies wordt gesteund.

Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt impotentie bij chloortalidon en hydrochloorthiazide een bijwerking die soms optreedt, bij 0,1 tot 1 procent, en seksuele stoornissen bij metoprolol zelden.

Een hoge bloeddruk tast zelf ook de vaten aan, en de vaten zijn bij erectieproblemen de meest voorkomende oorzaak. Wie na het starten klachten krijgt, kan dus ook te maken hebben met de aandoening waarvoor het middel is voorgeschreven.

Het nocebo-effect: wat de bijsluiter zelf doet

In een Italiaanse studie kregen 96 mannen met een net vastgestelde hart- en vaatziekte en zonder erectieprobleem de bètablokker atenolol. Een derde wist niet welk middel het was, een derde kreeg de naam te horen maar niets over bijwerkingen, en een derde kreeg te horen dat het de erectie kon beïnvloeden. Na drie maanden had 3,1 procent van de eerste groep een erectieprobleem, 15,6 procent van de tweede en 31,2 procent van de derde.

De mannen met klachten kregen daarna in willekeurige volgorde sildenafil en een placebo. Op één na verdwenen de klachten bij beide even goed.

Bij finasteride vond een andere Italiaanse studie hetzelfde. Van de mannen die niets over seksuele bijwerkingen hoorden, meldde 9,6 procent een erectieprobleem. Van wie het wel hoorde, was dat 30,9 procent.

Beide studies zijn klein en komen elk uit één centrum. Ze bewijzen niet dat de bijwerking niet bestaat. Ze laten zien dat verwachting een deel van de meldingen verklaart.

Antidepressiva: hier is het effect wel groot

Bij antidepressiva ligt het anders. Een meta-analyse van studies waarin gericht naar seksuele klachten werd gevraagd, vond bij sertraline, venlafaxine, citalopram, paroxetine, fluoxetine en enkele andere middelen meer klachten dan bij placebo, bij 25,8 tot 80,3 procent van de gebruikers. Bij onder meer bupropion, mirtazapine, agomelatine en moclobemide was er geen verschil met placebo. De auteurs wijzen er zelf op dat ook open studies zijn meegenomen.

Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt seksuele disfunctie bij paroxetine zeer vaak, bij meer dan 10 procent. Apotheek.nl schrijft dat de klachten meteen kunnen beginnen.

Depressie zelf vermindert ook de zin in seks en de erectie. Dat maakt de afweging lastig, en het is een reden om het met de voorschrijver te bespreken in plaats van zelf te minderen.

Finasteride en dutasteride

Thuisarts.nl omschrijft finasteride als een middel dat de werking van testosteron vermindert; het wordt gebruikt bij een vergrote prostaat en in lage dosis bij kaalheid. Dutasteride werkt op dezelfde manier. Een meta-analyse van zeventien placebogecontroleerde studies bij prostaatvergroting vond een verhoogde kans op erectieproblemen (odds ratio 1,47) en op minder zin (1,54), zonder verschil tussen finasteride en dutasteride. Het risico was het grootst in kortere studies.

Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt een erectiestoornis bij finasteride voor de prostaat vaak, bij 1 tot 10 procent. Het vermeldt ook meldingen van een verminderd libido en erectiestoornis die na het stoppen aanhielden; Apotheek.nl waarschuwt hier eveneens voor. Hoe vaak dat gebeurt, is niet bekend.

Antipsychotica en andere middelen

Bij antipsychotica vond een meta-analyse grote verschillen. Quetiapine, ziprasidon, perfenazine en aripiprazol gingen samen met seksuele klachten bij 16 tot 27 procent, olanzapine, risperidon, haloperidol, clozapine en thioridazine bij 40 tot 60 procent. De auteurs geven aan dat het lastig is het effect van het middel te scheiden van dat van de ziekte zelf.

De Europese urologenrichtlijn noemt verder hormoonbehandelingen die testosteron onderdrukken, en drugs als cocaïne, heroïne, methadon, anabole steroïden en overmatig alcohol.

Nooit zelf stoppen: wat u wel doet

Zelf stoppen kan schade doen. Apotheek.nl schrijft bij metoprolol dat u niet in één keer mag stoppen, omdat de verandering voor hart en bloeddruk te snel is; afbouwen gebeurt in één tot twee weken in overleg met arts en apotheker. Bij paroxetine kan plots stoppen onttrekkingsverschijnselen geven, zoals angst, duizeligheid en misselijkheid, en duurt afbouwen vaak twee tot acht weken.

Wat wel helpt: noteer wanneer de klachten begonnen en welk middel toen nieuw was of van dosis veranderde. Neem een actueel medicijnoverzicht mee naar de huisarts. Die kan nagaan of het middel waarschijnlijk is, of er een alternatief is en hoe een overstap veilig verloopt.

Een bijwerking kunt u ook zelf melden bij Bijwerkingencentrum Lareb, ook als u niet zeker weet of het medicijn de oorzaak is.

Veelgestelde vragen