Erectieproblemen en het hart: waarom de huisarts uw bloeddruk wil meten

Het onderwerp dat de webshops nooit behandelen

De zoekresultaten voor erectiemiddelen worden gedomineerd door partijen die iets willen verkopen. Er is één onderwerp dat u daar vrijwel nooit tegenkomt, en het is uitgerekend het belangrijkste: bij een deel van de mannen is de erectiestoornis niet het probleem maar het eerste zichtbare teken van een probleem met de bloedvaten.

Dat is geen dramatiseren. Het is een goed onderzocht verband met een concreet getal erachter, en het is de reden dat de huisarts bij nieuwe erectieklachten naar uw bloeddruk, uw cholesterol en uw bloedsuiker vraagt in plaats van meteen een recept uit te schrijven.

Deze gids legt uit hoe sterk dat verband is, waar het vandaan komt, en, wat even belangrijk is, wat een verhoogd risico wel en niet over uw eigen situatie zegt.

Waarom juist daar, en waarom eerst

De binnenbekleding van alle bloedvaten heet het endotheel. Dat is geen passieve buis maar een actief weefsel: het maakt onder meer stikstofmonoxide, en dat is de stof waarop de hele erectie draait, want die laat de gladde spieren in de vaatwand ontspannen zodat er bloed in de zwellichamen kan.

Aderverkalking begint niet met een verstopping maar met een endotheel dat zijn werk minder goed doet. Dat proces speelt zich in het hele lichaam tegelijk af. Waarom het dan in de penis het eerst merkbaar wordt, verklaren onderzoekers doorgaans met het verschil in doorsnede: de slagaders die de zwellichamen voeden zijn ongeveer een tot twee millimeter breed, de kransslagaders van het hart drie tot vier. Dezelfde laag aanslag legt in het smalste vat het grootste deel van de doorgang af.

Die verklaring is aannemelijk en wordt breed gedeeld, maar het blijft een verklaring achteraf voor een verband dat langs statistische weg is vastgesteld. Wat vaststaat is de volgorde in de tijd: gemiddeld gaan de erectieklachten enkele jaren vooraf aan het hartprobleem, en dat is precies wat een vroeg signaal bruikbaar maakt.

Wat het cohortonderzoek laat zien

In 2013 verscheen in Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes een meta-analyse van Vlachopoulos en collega's, waarin veertien langlopende onderzoeken werden samengevoegd. Samen volgden zij 92.757 mannen gedurende gemiddeld 6,1 jaar. Dit is geen momentopname maar echt vooruitkijkend onderzoek: de erectieklachten waren er eerst, de uitkomsten werden daarna geteld.

Voor mannen met erectieproblemen tegenover mannen zonder was het samengevoegde relatieve risico op hart- en vaatgebeurtenissen 1,44, met een betrouwbaarheidsinterval van 1,27 tot 1,63. Voor een hartinfarct afzonderlijk was het 1,62 (1,34 tot 1,96), voor beroerte en aanverwante gebeurtenissen 1,39 (1,23 tot 1,57), en voor sterfte ongeacht de oorzaak 1,25 (1,12 tot 1,39).

Eén uitkomst haalde de significantiegrens níét: het risico op overlijden aan een hart- en vaatziekte kwam uit op 1,19 met een interval van 0,97 tot 1,46. Dat interval loopt door de 1 heen en betekent dus dat er op dat punt geen verband is aangetoond. Wij noemen dat omdat weglaten hier verleidelijk is en oneerlijk zou zijn.

Twee bevindingen uit hetzelfde onderzoek zijn praktisch nuttig. Het verhoogde risico was sterker bij jongere mannen dan bij oudere, en sterker bij mannen met een middelmatig hart- en vaatrisico dan bij mannen die toch al hoog of juist heel laag zaten. Bij een man van boven de zeventig zegt een erectiestoornis dus minder dan bij een man van vijfenveertig. En het verband was duidelijker in onderzoeken die een vragenlijst gebruikten dan in onderzoeken die met één enkele vraag werkten, wat erop wijst dat zorgvuldiger meten het signaal scherper maakt.

Wat een relatief risico van 1,44 over ú zegt

Hier gaat het in de berichtgeving over dit onderwerp bijna altijd mis, in beide richtingen.

Een relatief risico van 1,44 betekent dat de kans ongeveer anderhalf keer zo groot is als bij een vergelijkbare man zonder erectieklachten. Het zegt niets over hoe groot die kans om te beginnen was. Anderhalf keer een kleine kans blijft een kleine kans; anderhalf keer een aanzienlijke kans is wél iets om iets mee te doen. Voor een niet-rokende man van veertig met een normale bloeddruk verschuift er in absolute zin weinig. Voor een man van vijfenvijftig die rookt, een verhoogde bloeddruk heeft en tien kilo te zwaar is, verschuift er wel iets, en die man had die getallen sowieso al moeten kennen.

Het omgekeerde geldt ook. Geen erectieklachten is geen bewijs dat de vaten in orde zijn. Het signaal werkt maar één kant op.

Wat een verhoogd relatief risico dus waard is, is precies dit: het is een aanleiding om een paar getallen te laten meten die u anders pas jaren later zou hebben gezien. Meer niet, en niet minder.

Wat u er verstandig mee doet

Maak een afspraak bij de huisarts en zeg erbij waar het over gaat. Dat gesprek gaat over meer dan de erectie: het gaat over of er onder de klacht iets ligt dat de moeite van het opsporen waard is.

Wat er redelijkerwijs gemeten wordt, is beperkt en eenvoudig: de bloeddruk, het cholesterol met de verhouding daarbinnen, en de bloedsuiker. Diabetes type 2 blijft vaak jaren onopgemerkt en erectieproblemen zijn er een bekende vroege uiting van, dus die bepaling is hier geen overbodige zorgvuldigheid. Daarnaast neemt de huisarts uw medicijnen door, omdat bloeddrukverlagers en antidepressiva de klacht kunnen veroorzaken of verergeren, en let hij op roken, gewicht en beweging.

Op basis daarvan berekent de huisarts uw risico op hart- en vaatziekten met de tabel die daarvoor in Nederland wordt gebruikt. Komt daar iets uit, dan is dat het echte resultaat van uw bezoek, belangrijker dan het antwoord op de vraag waarmee u binnenkwam.

Praktisch punt: veel mannen stellen dit gesprek maanden uit uit schaamte. Het helpt om te weten dat de huisarts deze klacht vaak ziet en dat het consult zakelijk verloopt. Wie het lastig vindt om te beginnen, kan de zin gebruiken die het gesprek meteen op de goede plek zet: ik heb erectieproblemen en ik wil weten of mijn bloedvaten in orde zijn.

Wanneer het juist géén vaatprobleem is

Niet elke erectiestoornis wijst naar de bloedvaten, en het is even onzorgvuldig om dat wel te suggereren.

Een klacht die van de ene op de andere week begon, terwijl de ochtenderecties gewoon aanwezig blijven en het bij zelfbevrediging wél lukt, past slecht bij een vaatprobleem. Vaatschade ontstaat geleidelijk en houdt geen rekening met de omstandigheden. Zo'n patroon wijst eerder naar spanning, een nieuwe situatie of de relatie.

Ook een nieuw geneesmiddel is een veelvoorkomende en makkelijk over het hoofd geziene verklaring, zeker bij bepaalde bloeddrukverlagers en antidepressiva. Begonnen de klachten binnen enkele weken na een wijziging in uw medicatie, noem dat dan meteen. Stop echter nooit zelf met een voorgeschreven middel.

En er is één situatie waarin u niet moet wachten: pijn op de borst, kortademigheid bij inspanning of pijn die uitstraalt naar arm of kaak horen dezelfde dag beoordeeld te worden, ongeacht wat er verder speelt.

In het kort

• Het smalste vat merkt het eerst. De slagaders van de zwellichamen zijn ongeveer een tot twee millimeter breed, die van het hart drie tot vier. Dezelfde aanslag heeft daar meer gevolg.
• De cijfers uit veertien cohorten. 92.757 mannen, gemiddeld 6,1 jaar gevolgd: relatief risico 1,44 op hart- en vaatgebeurtenissen, 1,62 op een hartinfarct, 1,25 op overlijden ongeacht de oorzaak.
• Eén uitkomst haalde het niet. Voor sterfte door hart- en vaatziekte was het risico 1,19 met een interval van 0,97 tot 1,46. Daar is dus geen verband aangetoond.
• Het telt zwaarder als u jonger bent. Het verhoogde risico was groter bij jongere mannen en bij mannen met een middelmatig hart- en vaatrisico dan bij oudere mannen.
• Wat u ermee doet is klein en concreet. Bloeddruk, cholesterol, bloedsuiker en een blik op uw medicijnlijst. Dat is de hele interventie waar dit artikel om vraagt.

Veelgestelde vragen